Od zniszczeń najazdu po renesansową twierdzę
Powstanie Bramy Warszawskiej splotło się bezpośrednio z dramatycznym zwrotem w historii miasta. W 1502 roku Opatów padł ofiarą niszczycielskiego najazdu Tatarów, którzy obrócili go w ruinę i doprowadzili do wyludnienia całej okolicy. Zgliszcza stały opustoszałe przez kolejne lata, aż do 1514 roku, kiedy zrujnowane miasto zakupił za sumę dziesięciu tysięcy florenów Krzysztof Szydłowiecki – kanclerz wielki koronny na dworze króla Zygmunta Starego.
Nowy właściciel podjął decyzję o przekształceniu Opatowa w nowocześnie ufortyfikowaną, renesansową twierdzę. W latach 1520–1530 wzniesiono wokół miasta murowane obwarowania wykonane z miejscowego kamienia i cegły. Cały obwód murów wynosił około 1,4 kilometra, a ich grubość sięgała od 2 do 3 metrów. Konstrukcję wzmocniono przyporami oraz niewielkimi bastionami, a już w dokumencie z 1522 roku Opatów oficjalnie określono mianem fortalicium, czyli miasta warownego.
17
Stróż kupieckiego grodu i jedyna ocalała brama
Opatów leżał na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych, stanowiąc bogaty ośrodek wymiany towarowej. Aby skutecznie kontrolować ruch i zabezpieczyć gromadzone majątki, w ciągu murów obronnych zbudowano cztery bramy wjazdowe z wysokimi wieżami: Krakowską, Lubelską, Sandomierską oraz Warszawską. Brama Warszawska strzegła wjazdu do miasta od strony dawnego kościoła bernardyńskiego.
Wzniesione na mniej stabilnym, lessowym podłożu mury obronne z biegiem lat niszczały. Dodatkowe spustoszenia przyniosły wojny ze Szwedami w latach 1655–1660. Gdy obwarowania utraciły swoje znaczenie militarne, w XIX wieku mieszkańcy zdecydowali o ich rozbiórce, wykorzystując kamień jako materiał budowlany do stawiania domów. Pozostałe bramy nie przetrwały próby czasu:
- Brama Krakowska po raz ostatni wzmiankowana była w źródłach w 1793 roku
- Brama Sandomierska została rozebrana w 1804 roku z powodu groźby zawalenia, a pozyskany surowiec przeznaczono na remont kamienicy pańskiej
- Brama Lubelska w I połowie XIX wieku służyła jeszcze jako miejskie więzienie, po czym również uległa zniszczeniu.
Ostatecznie to Brama Warszawska pozostała jedyną pozostałością po szesnastowiecznych obwarowaniach Szydłowieckiego.
Smoczy herb, strzelnice i obraz z 1922 roku
Brama Warszawska została zbudowana na planie kwadratu. Choć obecnie jest budowlą jednokondygnacyjną przykrytą drewnianym stropem, pierwotnie wznosiła się znacznie wyżej i posiadała dodatkowe piętra, które uległy zniszczeniu i zawaleniu. Jej górną część zdobi zrekonstruowana, stylizowana na renesansową attyka. W ścianach budowli wyraźnie widoczne są dwa kluczowe otwory pełniące funkcję strzelnic.
Najcenniejsze detale kryje zewnętrzna elewacja bramy:
- Nad arkadowym otworem wjazdowym znajduje się doskonale zachowany herb Odrowąż należący do rodu Szydłowieckich. Trzymany jest przez smoka, który w charakterystyczny sposób zwija się i trzyma w pysku własny ogon
- Tuż nad herbem umieszczono obraz Matki Bożej. Zainstalował go w 1922 roku ksiądz Szymon Pióro w drugą rocznicę Bitwy Warszawskiej z 1920 roku („Cud nad Wisłą”), składając w ten sposób hołd bohaterom walk.
Brama Warszawska dzisiaj
Dziś starannie odrestaurowana Brama Warszawska stanowi wizytówkę Opatowa. Mieści się w niej Punkt Informacji Turystycznej, stanowiący idealny przystanek dla każdego, kto rozpoczyna zwiedzanie zabytków ziemi opatowskiej.
Inne atrakcje Opatowa
Poza Bramą Warszawską, Opatów oraz jego najbliższe okolice kryją wiele wyjątkowych zabytków i atrakcji:
- Kolegiata św. Marcina – romańska świątynia z II połowy XII wieku, uznana za Pomnik Historii. W jej wnętrzu zobaczysz m.in. słynny renesansowy płaskorzeźbiony odlew z brązu – Lament Opatowski, nagrobki rodu Szydłowieckich oraz malowidła ścienne przedstawiające historyczne bitwy (m.in. odsiecz wiedeńską i bitwę pod Grunwaldem).
- Podziemna Trasa Turystyczna – system dawnych piwnic i składów kupieckich drążonych w lessie pod rynkiem od okresu średniowiecza. Trasa ma długość około 500 metrów, obejmuje 3 poziomy i schodzi na głębokość do 14,5 metra pod ziemią
- Klasztor i kościół OO. Bernardynów na Żmigrodzie – barokowy zespół kościelno-klasztorny. Wewnątrz znajdują się m.in. rokokowy ołtarz główny oraz iluzjonistyczne ołtarze boczne, a cały kompleks otoczony jest murami ze strzelnicami.
- Rynek (Plac Obrońców Pokoju) – zachował średniowieczny układ urbanistyczny. Zobaczysz tu XVI-wieczną kamienicę z podcieniami (pełniącą funkcję ratusza) oraz urokliwe kamieniczki z XIX i początku XX wieku
- Muzeum Geodezji i Kartografii – zlokalizowane w zabytkowym, dawnym budynku szpitalnym przy ul. Szpitalnej
- Kawiarenka „Krówka Opatowska” – miejsce, w którym można spróbować tradycyjnych opatowskich krówek (wpisanych na listę produktów tradycyjnych) oraz wziąć udział w warsztatach ich ręcznego wytwarzania.
źródła: Miasto i Gmina Opatów, Świętokrzyskie szlaki turystyczne (PTTK), Word Travel.
