Klątwa cara i sprawiedliwość dziejowa
Najbardziej dramatyczny zwrot w historii świętokrzyskich miasteczek nastąpił w latach 1869–1870. Wówczas to władze carskie, w ramach represji po upadku powstania styczniowego, odebrały prawa miejskie ponad 330 miejscowościom w Królestwie Polskim, w tym ponad 40 w obecnym regionie świętokrzyskim.
Dla wielu z nich, jak Wiślica, Nowy Korczyn czy Szydłów, był to cios wymierzony w wielowiekową tradycję, sięgającą niekiedy czasów średniowiecza. Współcześnie proces przywracania praw miejskich jest postrzegany nie tylko jako awans prestiżowy, ale przede wszystkim jako akt sprawiedliwości dziejowej i "symboliczne zrzucenie jarzma zaborów".
Najmniejsze miasta Polski są właśnie tutaj
Świętokrzyskie stało się domem dla rekordzistów w skali kraju. To właśnie w tym regionie znajdują się miejscowości, które mimo niewielkiej liczby mieszkańców, udowodniły swoją miejską tożsamość:
- Opatowiec: Od 1 stycznia 2019 roku dzierży tytuł najmniejszego miasta w Polsce. W momencie odzyskania praw miejskich liczył zaledwie około 330 mieszkańców
- Wiślica: Jedna z najstarszych i najważniejszych historycznie miejscowości w Polsce, która status miasta odzyskała w 2018 roku, stając się wówczas najmniejszym miastem w kraju z populacją ok. 500 osób.
Choć kryterium ludnościowe dawniej wymagało przynajmniej 2000 mieszkańców, obecnie rząd podchodzi do tych przepisów elastycznie, premiując walory historyczne i urbanistyczne dawnych miast zdegradowanych.
Zobacz Wiślicę na zdjęciach
9
Wielki powrót. Nowa fala miast od 2019 roku
Ostatnie lata to prawdziwy renesans miejskości w regionie. Tylko 1 stycznia 2019 roku status miasta odzyskało aż siedem świętokrzyskich wsi:
- Nowy Korczyn – dawna siedziba sejmików i jedna z najważniejszych rezydencji królewskich
- Szydłów – nazywany "polskim Carcassonne" dzięki zachowanym potężnym murom obronnym
- Pacanów – stolica Koziołka Matołka, odzyskała prawa miejskie w 160. rocznicę ich utraty
- Nowa Słupia – nierozerwalnie związana z dymarkami i kultem na Świętym Krzyżu
- Oleśnica, Pierzchnica i Szydłów uzupełniły listę tych, które po 150 latach przestały być wsiami.
W kolejnych latach do grona miast dołączyły m.in. Klimontów (2020), Wodzisław (2021) oraz Iwaniska (2022). Najnowsze zmiany z 1 stycznia 2024 roku przywróciły status miasta miejscowościom Bogoria i Gowarczów.
Dlaczego wieś znów chce być miastem?
Dla społeczności lokalnych zmiana statusu to przede wszystkim wzrost prestiżu i szansa na lepszą promocję turystyczną. Bycie miastem ułatwia również procedury odrolnienia gruntów oraz daje dostęp do funduszy dedykowanych rozwojowi obszarów miejskich.
Wiele z tych miejscowości nigdy nie straciło swojego "miejskiego ducha". Zachowały one charakterystyczny układ urbanistyczny z rynkiem w centrum, zwartą zabudowę i siatkę ulic przecinających się pod kątem prostym, co jest wyraźnym śladem dawnych lokacji.
Kto następny? Lista oczekujących
Choć większość miejscowości spełniających kryteria odzyskała już status miasta, na mapie regionu wciąż pozostają "miasta potencjalne". Wojewoda świętokrzyski zachęcał niedawno włodarzy takich miejscowości jak Raków, Sobków, Secemin, Tarłów czy Waśniów do podjęcia starań o restytucję praw. Niektóre z nich, jak Raków – dawne centrum arianizmu – posiadają wyjątkowo dobrze zachowany układ przestrzenny.
Zobacz Waśniów na zdjęciach
12
Świętokrzyskie zagubione miasta to nie tylko lekcja historii o zaborach, ale dowód na to, że tożsamość lokalna potrafi przetrwać półtora wieku w "zamrożonej" architekturze rynków i kamienic. Jeśli Twoja wieś ma duży plac w centrum i prostokątny układ ulic, całkiem możliwe, że kiedyś również była dumnym miastem.
