Osiedle to nie jest zwykłym skupiskiem domów; to świadectwo strategicznego znaczenia Sędziszowa jako jednego z najważniejszych węzłów kolejowych w Generalnym Gubernatorstwie. Budynki te zostały wzniesione przez Niemców specjalnie dla kadry kolejowej, która obsługiwała transporty wojskowe płynące na front wschodni. Co najbardziej zadziwia, mimo upływu ponad ośmiu dekad i tymczasowego charakteru materiału, z którego zostały wykonane, obiekty te nie tylko przetrwały, ale do dziś pełnią funkcje mieszkalne, stając się żywym muzeum historii lokalnej. Ta niemiecka architektura wojenna, choć surowa w swojej formie, kryje w sobie opowieść o transformacji Sędziszowa z rolniczej osady w kolejarskie serce regionu.
Drewniane osiedle w Sędziszowie. Zdjęcia
19
Historia budowy. Sędziszów jako zaplecze frontu wschodniego
Kluczem do zrozumienia, dlaczego w Sędziszowie powstało tak specyficzne osiedle kolejowe lata 40., jest strategiczna linia kolejowa iwanogrodzko-dąbrowska (Dęblin – Zagłębie Śląskie), uruchomiona jeszcze w 1885 roku. Sędziszów, dzięki wybudowaniu tu parowozowni, obrotnicy i wieży ciśnień, szybko stał się kluczowym punktem na mapie Królestwa Polskiego. Kiedy w 1939 roku rozpoczęła się okupacja, Niemcy błyskawicznie docenili potencjał tego węzła.
W latach 1939–1945 Sędziszów służył jako strategiczne zaplecze dla okupanta na front wschodni. Intensyfikacja transportów wymagała stałej obecności wykwalifikowanej kadry zarządzającej i technicznej. Właśnie dla nich Niemcy podjęli decyzję o budowie dwóch typów osiedli:
- Osiedle Murowane przy obecnej ul. Kolejowej – zabudowa w stylu tyrolskim, charakteryzująca się murowanymi konstrukcjami i specyficznymi detalami architektonicznymi
- Osiedle Drewniane – zespół piętrowych baraków przeznaczonych początkowo dla wyższej kadry kolejowej
Budowa osiedla drewnianego była realizowana w specyficznych technikach. Były to konstrukcje dwupiętrowe, wykonane z drewna, które – jak zauważają historycy i obserwatorzy – mogły stanowić bardziej "luksusową" wersję baraków znanych z niemieckich obozów. Wznoszenie takich obiektów w czasie wojny często wiązało się z wykorzystaniem pracy przymusowej; warto zaznaczyć, że w Sędziszowie funkcjonował w tym czasie obóz pracy przymusowej dla Żydów, co mogło mieć wpływ na tempo i sposób realizacji inwestycji budowlanych w mieście. Oryginalnie w zespole tym znajdowało się 12 budynków, z których do czasów współczesnych zachowało się pięć baraków.
Architektura i życie codzienne. Pomiędzy tymczasowością a solidnością
Architektura Osiedla Drewnianego w Sędziszowie jest fascynującym przykładem standaryzacji budownictwa wojennego. Choć baraki kojarzą się zazwyczaj z konstrukcjami parterowymi, te w Sędziszowie są budynkami piętrowymi o znacznej kubaturze. Ich surowy wygląd, zdominowany przez drewniane elewacje i regularne układy okien, oddaje ducha czasów, w których funkcjonalność i szybkość budowy przeważały nad estetyką.
Fakty o architekturze osiedla:
- Materiał: Główne konstrukcje wykonane w całości z drewna
- Liczba kondygnacji: Budynki dwupiętrowe, co było rzadkością w budownictwie barakowym tego okresu
- Układ: Osiedle zorganizowane w sposób uporządkowany, charakterystyczny dla niemieckiego planowania urbanistycznego
- Wnętrza: Pierwotnie zaprojektowane z myślą o kadrze technicznej, co zapewniało wyższy standard niż w barakach robotniczych budowanych np. "na Skarpie" (które nie przetrwały).
Życie codzienne na osiedlu w czasie wojny było nierozerwalnie związane z rytmem pracy na kolei. Mieszkańcy byli naocznymi świadkami transportów wojskowych i dynamicznych ruchów armii niemieckiej. Po 1945 roku budynki przeszły pod zarząd państwowy, a później samorządowy, pełniąc rolę mieszkań komunalnych. Choć standard życia po wojnie zmieniał się, drewniana konstrukcja wymagała ciągłej dbałości o bezpieczeństwo pożarowe i izolację termiczną. Mieszkańcy przez dekady tworzyli tam specyficzną wspólnotę, dbając o swoje domostwa, co pozwoliło budynkom dotrwać do dzisiejszych czasów w stanie zamieszkałym.
Dzisiejszy stan i znaczenie. Od rewitalizacji po turystykę historyczną
Obecnie Osiedle Drewniane stanowi jeden z najważniejszych punktów na mapie turystycznej i historycznej Sędziszowa. Budynki te, mimo że powstały jako tymczasowe obiekty wojenne, stały się trwałym elementem krajobrazu miasta. W 2020 roku gmina Sędziszów podjęła ambitne działania mające na celu poprawę stanu technicznego tych obiektów przy jednoczesnym zachowaniu ich historycznego charakteru.
W ramach projektu „Poprawa efektywności energetycznej budynku SCK oraz budynków na Osiedlu Drewnianym”, współfinansowanego ze środków unijnych (RPOWŚ), przeprowadzono gruntowną termomodernizację budynków. Prace te, o wartości blisko 2,4 mln zł, obejmowały ocieplenie budynków, wymianę pokryć dachowych oraz renowację elewacji – wszystko pod ścisłym nadzorem konserwatora zabytków. Dzięki tym inwestycjom osiedle nie tylko stało się bardziej komfortowe dla obecnych mieszkańców (blok nr 3, 4, 5 i 10 to zasób komunalny gminy), ale również odzyskało swój estetyczny blask.
Dla turystów zainteresowanych historią lokalną i niemiecką architekturą wojenną, wizyta na osiedlu to okazja do zobaczenia rzadko spotykanej, historycznej tkanki miejskiej. Osiedle znajduje się w pobliżu innych atrakcji, takich jak zabytkowy parowóz Ty 51-15 – symbol kolejarskiej tożsamości Sędziszowa
Unikalny świadek historii
Drewniane osiedle Świętokrzyskie w Sędziszowie to miejsce niezwykłe. Jest ono przykładem na to, jak budownictwo wojenne, mimo tragicznych okoliczności powstania, może stać się po latach cennym zabytkiem i domem dla kolejnych pokoleń. Przetrwanie tych pięciu drewnianych baraków przez ponad 80 lat to fenomen techniczny i historyczny. Dzisiejszy Sędziszów, będący nowoczesnym ośrodkiem z ambitnymi planami rozwoju, nie zapomina o swojej kolejarskiej tożsamości, której Osiedle Drewniane jest najstarszym i najbardziej namacalnym strażnikiem. Zachęcamy wszystkich miłośników historii i architektury do odwiedzenia tego miejsca i poczucia ducha dawnego, kolejarskiego Sędziszowa.
Źródła: 1.Raport o stanie Gminy Sędziszów za rok 2020, Urząd Miejski w Sędziszowie, 2021.2.Historia Sędziszowa, oficjalne archiwum gminy (archiwum.sedziszow.pl).3.Sędziszów - Wikipedia, wolna encyklopedia.4.Sędziszów w świętokrzyskim - kolej, rynek, fabryka i poniemieckie osiedla, blog Sądecki Włóczykij, 2020.
