Choć nazwa może przyprawić o zawrót głowy, sama miejscowość jest oazą spokoju. Krzcięcice leżą w południowo-zachodniej części województwa świętokrzyskiego, w powiecie jędrzejowskim, w gminie Sędziszów. To malownicza kraina nad bystrą rzeką Mierzawą, leżąca zaledwie 11 kilometrów od Jędrzejowa.
Miejscowość ta nie jest jedynie kropką na mapie dla miłośników fonetyki. To wieś o niezwykle głębokich, średniowiecznych korzeniach, której historia sięga XII wieku, a jej zabytki – od późnogotyckiego kościoła po tajemniczy dwór – skrywają opowieści o wielkich rodach, religijnych burzach i przodownikach pracy. Czy jesteście gotowi na spacer po miejscu, gdzie historia jest tak samo gęsta jak zarośla w starym dworskim parku?
Historia wsi. Od arcybiskupów do rodów szlacheckich
Krzcięcice mogą pochwalić się metryką, której pozazdrościłoby im niejedno miasto. Wieś istniała już w XII wieku i początkowo stanowiła własność arcybiskupów gnieźnieńskich. Dokumenty z 1166 i 1167 roku wspominają, że arcybiskup Jan nadał dochody z tej osady nowo ufundowanemu klasztorowi cystersów w Jędrzejowie. Przez kolejne stulecia nazwa miejscowości ewoluowała, pojawiając się w zapiskach jako m.in. „Chranczyce” (1346 r.) czy „Krzcięta”.
Na początku XIV wieku cystersi zdecydowali się sprzedać wieś w ręce prywatne, co uczyniło z Krzcięcic osadę szlachecką. To wtedy na kartach historii zaczynają pojawiać się barwne postacie lokalnych dziedziców. W 1314 roku niejaki Jakub Brandysz wybudował tu pierwszy drewniany kościół pw. św. Prokopa. Kolejnymi znanymi właścicielami byli Piotr zwany „Garbem” (1346 r.), Sambor oraz jego syn Krzęta Samborowic, który od 1388 roku zyskał przydomek „Stary”.
W XV wieku wieś przeszła w ręce rodu Niemstów herbu Jastrzębiec, którzy odegrali kluczową rolę w rozwoju miejscowości. To z ich fundacji w latach 1531–1542 wzniesiono murowaną świątynię, która do dziś jest dumą regionu. Historyczne zapiski, w tym słynny Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, wspominają, że w 1827 roku wieś liczyła 50 domów i 291 mieszkańców, a dobra krzelowskie i krzcięcickie słynęły z pokładów torfu i rozwiniętego rolnictwa.
Przez wieki Krzcięcice przechodziły z rąk do rąk – od Niemstów, przez Dąbskich, Mieroszowskich, aż po Baierów w XIX wieku. Każdy z tych rodów zostawił tu swój ślad, budując folwarki, młyny i dwory, które dziś, choć często nadgryzione zębem czasu, wciąż świadczą o dawnej świetności tego miejsca.
Zobacz Krzcięcice na zdjeciach
17
Ciekawostki i współczesność. Reformacja, św. Prokop i duchy przeszłości
Krzcięcice to miejsce pełne unikalnych faktów, które wyróżniają je na tle innych świętokrzyskich wiosek:
- Łamanie języka i etymologia: Nazwa miejscowości prawdopodobnie wywodzi się od słowa „chrzest” lub „chrzcielnica”, co może nawiązywać do wczesnej chrystianizacji tych terenów
- Twierdza Reformacji: Mało kto wie, że w XVI wieku Krzcięcice były jednym z najważniejszych ośrodków reformacji w Małopolsce. Syn fundatora kościoła około 1547 roku przekazał świątynię innowiercom, a przez kolejne dekady służyła ona jako zbór kalwiński (według niektórych źródeł arianom). Katolicy odzyskali budynek dopiero w połowie XVII wieku.
- Niezwykły Patron: Tutejszy kościół jako jedyny w diecezji kieleckiej nosi wezwanie św. Prokopa, czeskiego świętego żyjącego ok. 290 roku w Jerozolimie. Wewnątrz świątyni można podziwiać unikalne malowidła przedstawiające sceny z jego życia.
- Opuszczony Dwór: Murowany dwór wybudowany przez Kajetana Baiera w II połowie XIX wieku to obiekt o niezwykłym uroku, choć obecnie znajduje się w rękach prywatnych i wymaga renowacji. Otacza go park z XIX wieku, który dziś przypomina gęsty las, skrywając budowlę przed wzrokiem ciekawskich
- Młyn nad Mierzawą: Nad rzeką wciąż stoi drewniany młyn wodny z 1892 roku – pamiątka po dawnej infrastrukturze przemysłowej wsi.
Współczesne Krzcięcice to niewielka wieś licząca około 178 mieszkańców (dane z 2021 r.). Choć populacja nieznacznie maleje, miejscowość tętni życiem dzięki Szkole Podstawowej im. Jana Pawła II oraz prężnie działającemu środowisku parafialnemu. Dla turystów wieś jest świetną bazą wypadową – w pobliżu przebiega linia kolejowa Warszawa-Kraków, a dolina Mierzawy oferuje urozmaicony krajobraz i czyste powietrze.
Dlaczego warto tu zajrzeć?
Krzcięcice to dowód na to, że nawet najmniejsza miejscowość może skrywać wielką historię. To tu gotyckie mury kościoła pamiętają czasy religijnych sporów, a szum Mierzawy przypomina o dawnych młynarzach i dziedzicach. Jeśli szukacie autentyczności, chcecie poćwiczyć wymowę nazwy „Krzcięcice” na żywo lub po prostu poczuć ducha średniowiecznej Małopolski – koniecznie dopiszcie tę wioskę do swojej listy podróżniczej. To miejsce, gdzie czas płynie wolniej, a każdy kamień ma swoją opowieść.
Źródła: Oficjalna Strona Diecezji Kieleckiej - Parafia Krzcięcice; Wikipedia - Krzcięcice; Polskie Zabytki - Katalog dworów w Krzcięcicach; Turysta Świętokrzyski - Krzcięcice i okolice; Polska w liczbach - Wieś Krzcięcice; Zabytek.pl - Zespół kościoła w Krzcięcicach; Podróże Andrzeja - Zabytki Krzcięcic.
