Małe miasteczko skrywa wielką historię. Historia kamieniarstwa w świętokrzyskiem sięga XII wieku

Od średniowiecznych murów do królewskiego dworu

Początki wykorzystania lokalnego surowca w okolicach Kunowa sięgają XII wieku, kiedy bloki skalne służyły jako materiał do wznoszenia pierwszych zamków i kościołów. Prawdziwy przełom nastąpił jednak w XVI wieku wraz z przybyciem zachodnioeuropejskich rzemieślników. W 1592 roku leśniczy Wilhelm Schott otworzył profesjonalny zakład kamieniarski i sprowadził rzeźbiarzy z Europy Zachodniej, a wkrótce potem powstawały kolejne kopalnie zatrudniające setki pracowników.

Kunowski piaskowiec — jasna, kremowa skała z okresu triasowego — szybko zyskał sławę ze względu na swoją trwałość i łatwość obróbki. Elementy wyciosane nad Kamienną spławiano Wisłą aż do Gdańska, a kunowscy mistrzowie realizowali zamówienia dla najzamożniejszych rodów magnackich. W czasach stanisławowskich w Kunowie tworzył m.in. Kajetan Gieyzer, architekt króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Dzieła rzeźbiarzy z tutejszych cechów ozdobiły warszawskie Łazienki Królewskie, Zamek Królewski, Teatr Narodowy oraz Pałac Ostrogskich.

Sukcesy na europejską skalę i kryzysy po powstaniu

Historia kunowskiego rzemiosła to także biografie artystów, którzy zdobywali uznanie daleko poza granicami kraju. Wywodzący się stąd Józef Seweryn Duchnowski kształcił się we Wrocławiu, Warszawie oraz Monachium, pracując przy budowie słynnej niemieckiej Walhalli. Z kolei rzeźby dłuta rodziny Wysockich trafiły m.in. na warszawski most Kierbedzia. W okresie międzywojennym jasny piaskowiec posłużył do stworzenia elewacji reprezentacyjnego budynku banku PKO przy placu Wolności w Poznaniu.

Rozwój branży hamowały jednak historyczne zawirowania. Po rozbiorach Polski wydobycie czasowo zamarło, by odrodzić się w 1815 roku z inicjatywy burmistrza Władysława Czerwińskiego i Wawrzyńca Hagena. Kolejny ciężki cios zadały represje po powstaniu styczniowym i odebranie Kunowowi praw miejskich w 1869 roku, co doprowadziło do zamknięcia części zakładów. Tradycja przetrwała jednak w lokalnych rodzinach, które przekazywały kunszt rzeźbiarski z pokolenia na pokolenie.

Ślady rzemiosła na ulicach dzisiejszego Kunowa

Przechadzając się po mieście, dziedzictwo kamieniarskie widać niemal na każdym kroku. W kościele pw. św. Władysława wzrok przyciągają klasycystyczne ołtarze wyciosane z piaskowca przez miejscowych rzemieślników. Z tutejszego kamienia wzniesiono również zabytkową dzwonnicę z 1896 roku, zaprojektowaną przez malarza Wojciecha Gersona.

W przestrzeni miejscowości zachowały się liczne figury i przydrożne kapliczki, w tym figura św. Jana Nepomucena z 1755 roku przy ulicy Warszawskiej. Bogatą galerię dawnej sztuki rzeźbiarskiej stanowi także miejscowy cmentarz parafialny, na którym do dziś trwają prace renowacyjne prowadzone przez Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Kunowskiej.

Dawne wyrobiska i historyczne pamiątki po kamieniarstwie pozostają żywym dowodem na to, jak małe świętokrzyskie miasteczko współtworzyło architektoniczną historię Polski.

Śladami dłuta i piaskowca. Przewodnik po Kunowskim Szlaku Kamieniarstwa

Kunowski szary piaskowiec przez stulecia trafiał do najważniejszych budowli w Polsce. Najpiękniejsze dzieła lokalnych rzeźbiarzy można jednak zobaczyć na miejscu, spacerując ulicami Kunowa i okolicznych miejscowości.

1. Zespół kościoła pw. św. Władysława w Kunowie

• Dzwonnica z 1896 roku – wybudowana z miejscowego piaskowca według projektu wybitnego malarza Wojciecha Gersona.
• Wnętrze świątyni – późnoklasycystyczne ołtarze misternie wyciosane z piaskowca przez lokalnych rzemieślników.
• Brama i ogrodzenie – barokowa brama ze schodami ozdobionymi rzeźbami czterech ewangelistów oraz postaciami św. Katarzyny i św. Ignacego.
• Plac przed kościołem – kamienna figura św. Władysława z 1835 roku.

2. Zabytkowy cmentarz parafialny (ul. Kościelna)

• Cmentarz założony w I połowie XIX wieku to prawdziwa galeria dawnej sztuki kamieniarskiej.
• Znajdziesz tu misternie rzeźbione nagrobki dłuta kunowskich mistrzów (m.in. zabytkowy nagrobek Franciszka Fornalskiego autorstwa Antoniego Kłosińskiego).
• Na nekropolii spoczywają również bohaterowie narodowi, w tym powstańcy styczniowi z 1863 roku.

3. Przydrożne rzeźby i figury w przestrzeni miasta

• Figura św. Jana Nepomucena (1755 r.) – zlokalizowana przy ul. Warszawskiej w sąsiedztwie mostu na rzece Kamiennej.
• Plac Wolności – rynek zdobią kunsztowne kamienne kapliczki i figury, w tym krucyfiks z 1861 roku oraz figura Najświętszej Maryi Panny z 1862 roku.
• Figura św. Leonarda (1846 r.) – stojąca u zbiegu ulicy Warszawskiej i Szkolnej.

Tradycja wydobycia i obróbki szarego oraz kremowego piaskowca triasowego, rozwijana w Kunowie, Dołach Biskupich i Nietulisku przez ponad osiem stuleci, trwale ukształtowała tożsamość regionu nad Kamienną. Choć złote lata masowego spławiania kamiennych bloków Wisłą do najważniejszych polskich miast należą już do historii, kunszt dawnych rzemieślników pozostaje widoczny w lokalnym krajobrazie na każdym kroku.

Dziś dbałość o to niezwykłe dziedzictwo przybiera bardzo konkretną formę. Od kilkunastu lat Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Kunowskiej prowadzi staranne prace renowacyjne na miejscowym cmentarzu parafialnym, ratując od zniszczenia misternie rzeźbione, zabytkowe nagrobki dłuta dawnych kunowskich mistrzów. Przechadzając się ulicami miasta pośród wiekowych figur sakralnych i przydrożnych kapliczek wykonanych z lokalnego surowca, można z bliska dotknąć historii, która z małego świętokrzyskiego miasteczka trafiła na najważniejsze zabytki architektoniczne i artystyczne w kraju.