Miasto, które miało królewskie znaczenie
Fundamentem znaczenia Stopnicy była decyzja króla Kazimierza Wielkiego, który 26 kwietnia 1362 roku nadał osadzie średzkie prawa miejskie. Monarcha zwolnił mieszkańców z wszelkich podatków i ciężarów na szesnaście lat, co stało się potężnym impulsem do rozwoju gospodarczego. Stopnica stała się centrum niegrodowego starostwa, należącego bezpośrednio do domeny panującego, co stawiało ją w uprzywilejowanej pozycji względem miast prywatnych. Przez stulecia siedmiu kolejnych królów Polski – od Jana Olbrachta po Augusta III Sasa – uroczyście potwierdzało te przywileje, pozwalając miejscowości podnosić się z kolejnych kryzysów.
Miejscowość była kluczowym przystankiem na dawnym Szlaku Jagiellońskim, łączącym Kraków z Sandomierzem i Lublinem. Dokumenty historyczne odnotowują, że królowa Jadwiga odwiedziła stopnicki zamek dwukrotnie, a Władysław Jagiełło gościł w jego murach aż pięć razy. To właśnie tędy król Jagiełło podążał w 1410 roku na wyprawę przeciwko Krzyżakom, zatrzymując się w Stopnicy, by następnie udać się pieszo na Święty Krzyż i modlić się o zwycięstwo pod Grunwaldem. O randze miasta świadczył też fakt, że w XIV i XV wieku odbywały się tu szlacheckie sądy ziemskie powiatu wiślickiego.
W Stopnicy krzyżowały się nie tylko szlaki militarne, ale i intelektualne. W 1470 roku urodził się tu Jan ze Stobnicy – wybitny profesor Akademii Krakowskiej, filozof i geograf. Był on autorem dzieła „Wstęp do Kosmografii Ptolemeusza”, które zawierało pierwszą w Polsce mapę z naniesioną nazwą „Ameryka” oraz dokładniejsze informacje o nowo odkrytym kontynencie. Obecność tak światłego umysłu dowodzi, że średniowieczna Stopnica była prężnym ośrodkiem kultury i nauki.
7
Wojna zmieniła wszystko
Tragiczny rozdział w historii Stopnicy rozpoczął się we wrześniu 1939 roku, gdy w rejonie miejscowości toczyły się ciężkie walki Armii „Kraków” z niemieckim VIII Korpusem Armijnym. Już drugiego dnia okupacji Niemcy podpalili południową pierzeję Rynku, co stało się ponurą zapowiedzią nadchodzących lat terroru. Miejscowość została włączona do Generalnego Gubernatorstwa, a powiat stopnicki zlikwidowano, przenosząc jego administrację do Buska.
Najbardziej bolesną raną z okresu okupacji była zagłada ludności żydowskiej, która przed wojną stanowiła około dwóch trzecich mieszkańców Stopnicy. W 1941 roku okupanci utworzyli w sąsiedztwie starego cmentarza getto, w którym stłoczono około 5 tysięcy osób. Jesienią 1942 roku nastąpiła brutalna likwidacja getta – Żydów spędzono na Rynek, a następnie wywieziono przez stację w Szczucinie do obozu zagłady w Treblince. Świadectwem obecności tej społeczności są dziś jedynie fragmenty macew na zdewastowanych kirkutach, których po wojnie nie miał kto odbudować.
Dlaczego Stopnica została niemal całkowicie zniszczona?
Kres dawnej Stopnicy nastąpił na przełomie 1944 i 1945 roku, gdy miejscowość znalazła się bezpośrednio w strefie przyfrontowej przyczółka baranowsko-sandomierskiego. Był to rejon jednej z największych bitew wojsk Pierwszego Frontu Ukraińskiego na ziemiach polskich. Niemcy, chcąc zlikwidować radzieckie przyczółki, uderzyli siłą sześciu dywizji pancernych, poddając Stopnicę nieustannym bombardowaniom lotniczym.
W sierpniu 1944 roku miasto przechodziło z rąk do rąk podczas krwawych starć pancernych. Niemcy, wycofując się czasowo, systematycznie niszczyli kluczowe obiekty. 7 listopada 1944 roku wysadzili w powietrze zaminowany wcześniej zabytkowy zespół klasztorny oo. reformatów w ramach zemsty za współpracę zakonników z ruchem oporu. Dzieła totalnej destrukcji dopełniła ofensywa styczniowa w 1945 roku – po przejściu frontu w 6-tysięcznym mieście nie ocalał ani jeden dom, a zabudowa wokół Rynku została zrównana z ziemią.
Odbudowa po wojnie
Proces podnoszenia się z ruin trwał dekady i wymagał heroicznego wysiłku mieszkańców. Pierwsze prace nad naprawą zrujnowanego miasta ruszyły wiosną 1945 roku, mimo skrajnego ubóstwa i braku materiałów. Władze Polski Ludowej przywróciły przedwojenny podział administracyjny, ale ze względu na stopień zniszczeń powiat stopnicki ostatecznie zlikwidowano w 1948 roku, czyniąc Busko nowym centrum administracyjnym. Stopnica na długo straciła swój miejski charakter, funkcjonując przez lata jako wieś.
W latach powojennych sukcesywnie odbudowywano najważniejsze obiekty sakralne. Gotycka fara pw. św. Piotra i Pawła została zrekonstruowana w latach 1949–1956 według projektu inż. Józefa Jamroza z Krakowa, który wykorzystał ocalałe oryginalne detale. Z kolei klasztor w Kątach Starych musiał czekać na pełną restaurację jeszcze dłużej – generalny remont i adaptację ocalałych skrzydeł przeprowadzono dopiero w latach 1979–1985. Symbolem determinacji lokalnej społeczności stał się fakt, że Stopnica, mimo traumatycznych doświadczeń, prężnie się rozwijała, co zostało uhonorowane w 1985 roku nadaniem Orderu Krzyża Grunwaldu III klasy za zasługi bojowe mieszkańców.
Co przetrwało do naszych czasów?
Mimo niemal całkowitego zniszczenia, w Stopnicy przetrwały cenne ślady przeszłości, które dziś stanowią o jej unikatowości. Do najważniejszych należy układ urbanistyczny z XIV wieku z charakterystycznym rynkiem w kształcie trapezu. W zarysie miasta wciąż widać niedokładności w przebiegu niektórych ulic, które wynikają z adaptacji jeszcze starszych, wczesnośredniowiecznych szlaków komunikacyjnych.
Niezwykłym znaleziskiem są lochy, powstałe w dawnych wiekach, które ciągną się pod centralną częścią miejscowości. Te podziemne korytarze, do których wejście znajdowało się niegdyś pod kaplicą św. Anny, po wojnie stanowiły dla mieszkańców problem techniczny – pod wpływem ulewnych deszczów zapadały się, powodując uszkodzenia chodników jeszcze w latach 70. XX wieku. Dziś są one niemym świadkiem dawnych systemów obronnych grodu. Na terenie gminy, w miejscowości Szklanów, zachowały się również ślady po kościele św. Zofii z X wieku, który istniał prawdopodobnie pod zwierzchnictwem Konstantynopola jeszcze przed chrztem Polski.
Najcenniejsze zabytki Stopnicy
Sercem historycznej Stopnicy jest kościół farny pw. św. św. Piotra i Pawła, wzniesiony w 1349 roku przez Kazimierza Wielkiego jako akt pokuty za zamordowanie ks. Marcina Baryczki. Budowla ta jest uznawana za wybitny przykład czternastowiecznego budownictwa sakralnego, będąc częścią tzw. fundacji ekspiacyjnych króla. W jej wnętrzu, mimo wojennych strat, ocalały bezcenne zworniki z herbami województw dawnego Królestwa Polskiego oraz unikatowa płaskorzeźba z głową Kazimierza Wielkiego w antepedium ołtarza. Największą świętością świątyni jest słynący łaskami późnorenesansowy obraz Matki Bożej Stopnickiej z 1645 roku, który cudownie przetrwał bombardowania w 1944 roku.
Kolejnym symbolem odrodzenia jest Zamek Królewski, który na przestrzeni wieków ewoluował z kamiennego dworu Kazimierza Wielkiego w okazały barokowy pałac. Po wojnie obiekt ten przez lata służył jako magazyn owoców i punkt skupu produktów rolnych, a jego spalone piętro zostało rozebrane. Dopiero w 2011 roku zakończono jego pełną rekonstrukcję, przywracając mu wygląd z lat 30. XX wieku. Dziś w zamku mieści się Miejsko-Gminne Centrum Kultury, gdzie można podziwiać Izbę Regionalną oraz replikę insygniów koronnych Kazimierza Wielkiego.
Nie można pominąć zespołu klasztornego oo. sercanów (dawniej reformatów) w Kątach Starych, ufundowanego w 1633 roku przez Krzysztofa Ossolińskiego. Choć główny kościół pw. św. Marii Magdaleny został wysadzony w powietrze przez wycofujących się Niemców, do dziś zachowały się mury kaplicy magnackiej, krypta oraz barokowa brama wejściowa. W ogrodzie klasztornym przetrwała unikatowa kapliczka domowa z 1658 roku z rzeźbami wykonanymi z wapienia pińczowskiego.
Dlaczego historia Stopnicy nadal robi wrażenie?
Dzisiejsza Stopnica to nowoczesne miasteczko, które potrafi przekuć tragiczną historię w swój atut turystyczny. Przez gminę przebiega odnowiony szlak Małopolskiej Drogi św. Jakuba z Sandomierza do Tyńca, co przyciąga pielgrzymów podążających dawnymi średniowiecznymi traktami. Miejscowość stała się też ważnym punktem na trasie zielonego szlaku turystycznego z Wiślicy do Grochowisk.
Współczesna Stopnica to również nowoczesne centrum rekreacji. Przy odbudowanym zamku funkcjonuje kompleks sportowy ze stadionem, kortami tenisowymi, skateparkiem i sezonowym basenem, co czyni ją atrakcyjnym miejscem dla mieszkańców regionu. Po 145 latach od kary carskiej za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym, 1 stycznia 2015 roku Stopnica odzyskała prawa miejskie, co stało się symbolicznym domknięciem procesu odbudowy godności tego miejsca. Ta niewielka miejscowość udowadnia, że prawdziwa potęga nie tkwi tylko w murach, ale w pamięci i determinacji ludzi, którzy na fundamentach zgliszcz potrafili odtworzyć królewską świetność.
źródło: Miasto i Gmina Stopnica, Wikipedia.
