Gdzie historia spotyka krajobraz. Wieś Chełmce i jej położenie
Chełmce świętokrzyskie to najstarsza osada w gminie Strawczyn, której korzenie sięgają co najmniej 1144 roku. Położona zaledwie 12 kilometrów od Kielc, wieś dominuje nad okolicą dzięki swojemu unikalnemu usytuowaniu. Centrum miejscowości rozpościera się w charakterystycznym „siodełku” pomiędzy dwiema górami: Górą Plebańską (zwaną też Chełmiecką), na której wznosi się srebrzysta sylwetka kościoła, oraz Górą Zachętną, dawnym ośrodkiem wydobycia rud ołowiu.
Sama nazwa wsi ma wywodzić się od kształtu hełmu (czapy), jaki przypominają okoliczne wzniesienia. To właśnie ten „hełm” chronił dawnych mieszkańców przed dokuczliwymi wiatrami, tworząc mikroklimat wolny od zastoin mroźnego powietrza – co doskonale wykorzystali dawni budowniczowie.
Mało znane historie Chełmiec. Między literaturą a prawdą
Największą zagadką miejscowości jest budynek zwany przez lokalnych mieszkańców „Kamienicą”. Oficjalnie uznawany za jeden z najstarszych dworów obronnych w regionie, w literaturze i lokalnej tradycji często funkcjonuje jako dawny zbór ariański.
Mitariański i Walery Przyborowski
Współcześni badacze podkreślają, że teza o ariańskim przeznaczeniu dworu nie ma twardych dowodów źródłowych. Skąd więc ta nazwa? Ogromną rolę odegrał tu Walery Przyborowski, autor popularnej w XIX wieku powieści „Arianie”, której akcja toczy się właśnie w Chełmcach. Autor opisał dwór jako mroczne, na wpół zrujnowane zamczysko, co na trwałe zapisało się w wyobraźni czytelników i mieszkańców.
Szwedzki król i lazaret w dworze
Inna, niemal zapomniana historia wiąże się z czasem wojen szwedzkich. Według przekazów, po bitwie pod Kliszowem, w chełmieckim dworze miał stacjonować sam król Szwecji Karol XII. Opowiada się, że w grubych murach „Kamienicy” urządzono wówczas lazaret dla rannych muszkieterów. Do dziś niektórzy mieszkańcy sąsiednich wsi, chcąc dopiec sąsiadom, nazywają ich „Szweda”, co ma być echem tamtych wydarzeń.
i
Ciekawostki o wsi Chełmce, o których mało kto wie
Zaglądając głębiej w dzieje tej świętokrzyskiej wsi, natrafiamy na fakty, które wprawiają w osłupienie historyków sztuki i pasjonatów techniki.
- Boska proporcja w polskiej wsi: Analiza wymiarów dworu w Chełmcach wykazała, że jego projekt oparto na zasadzie „złotego podziału” (sekcji złotej). Budynek nie był dziełem przypadku, lecz efektem pracy profesjonalnych architektów, którzy rygorystycznie przestrzegali antycznych kanonów piękna
- Most zwodzony na piętro: Pierwotnie na pierwsze piętro dworu nie wchodziło się z parteru. Ze względu na charakter obronny, do wejścia prowadził most zwodzony, który w razie niebezpieczeństwa można było szybko podnieść, odcinając napastników od części mieszkalnej
- Sienkiewicz jako kurator zabytków: Mało kto wie, że to właśnie Henryk Sienkiewicz, mieszkający w sąsiednim Oblęgorku, był jednym z pierwszych „konserwatorów” dworu. W 1715 roku namówił miejscowego proboszcza do zakupu niszczejącego obiektu z zamiarem urządzenia w nim szkoły, ratując go tym samym przed całkowitą dewastacją.
Ślady historii widoczne dziś. Co warto zobaczyć?
Wieś Chełmce ma swój namacalny wymiar w zabytkach, które przetrwały wieki pożarów i wojen.
Kościół pw. św. Marii Magdaleny i św. Mikołaja
Wczesnobarokowa świątynia z połowy XVII wieku to prawdziwa perła architektury sakralnej. W jej wnętrzu warto zwrócić uwagę na:
- Ołtarz z „przemyconym” skarbem: Główny ołtarz z obrazem Ukrzyżowania pochodzi z dawnego klasztoru franciszkanów w Chęcinach i trafił tu po jego kasacie w 1819 roku.
- Refleksyjne epitafia: Na prawej ścianie prezbiterium znajduje się epitafium rodziny Duninów-Gawrońskich z XVI wieku z łacińską inskrypcją, która do dziś skłania do zadumy: „Postanowione wszystkim umrzeć. Śmierć nie oszczędzi żadnej godności”.
- Późnorenesansowe stiuki: Sklepienia nawy i kaplic zdobią bogate dekoracje sztukatorskie, w tym kartusz z herbem „Topór” fundatora, Jana Tarły.
6
Dwór Obronny („Kamienica”)
Choć obecnie jest to własność prywatna i zabytek można oglądać głównie z zewnątrz, wciąż robi wrażenie swoją surowością. Zbudowany z miejscowego piaskowca i dolomitu, dwór stoi niemal dokładnie w połowie drogi między kościołem a dawnymi kopalniami na Górze Zachętnej.
Atrakcje Chełmce. Dlaczego warto tu przyjechać?
Chełmce to idealny punkt na mapie dla osób szukających ucieczki od komercyjnej turystyki. To miejsce, gdzie:
- Odkryjesz ślady Sienkiewicza: Choć pałacyk w Oblęgorku jest słynniejszy, to właśnie w Chełmcach znajduje się rodzinny grobowiec Sienkiewiczów, gdzie spoczywa m.in. syn, synowa i wnuczka pisarza.
- Poczujesz moc krajobrazu: Widok z Góry Plebańskiej na zachodnie pasma Gór Świętokrzyskich uchodzi za jeden z najpiękniejszych w regionie.
- Dotkniesz techniki przodków: Spacer na Górę Zachętną pozwoli zobaczyć czytelne do dziś ślady dawnego górnictwa kruszcowego.
- Aktywnie wypoczniesz: Przez wieś przebiega zielona ścieżka rowerowa do Strawczyna, idealna na rodzinną wycieczkę.
Wieś, która nie daje o sobie zapomnieć
Chełmce to fascynujący przykład miejsca, w którym wielka historia Polski – od Odrowążów i Tarłów, przez potop szwedzki, aż po powstania narodowe – przegląda się w lokalnej architekturze. Dzisiejszy, nienajgorszy stan zabytków daje nadzieję, że to „jedno z najstarszych świadectw kultury domu polskiego w Górach Świętokrzyskich” przetrwa dla kolejnych pokoleń.
Warto tu przyjechać nie tylko po zdjęcie na Instagram, ale po chwilę refleksji nad tym, jak dawni budowniczowie potrafili połączyć obronną surowość z matematyczną harmonią złotego podziału. Chełmce to wieś, która ma swój charakter – nieco tajemniczy, dumny i nierozerwalnie związany z duchem świętokrzyskiej ziemi.
źródła: „Dawne Kieleckie” (Teki Mirowskiego i Kaliny), Zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa), Oficjalna Strona Diecezji Kieleckiej, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Kielcach, Radio Kielce „Moc Historii” z udziałem Cezara Jastrzębskiego, Wikipedia.
i
