To świętokrzyskie miasteczko nie ma typowego rynku. Układ ulic też zaskakuje

Gdy myślimy o zabytkowych miejscowościach w Polsce, zazwyczaj przed oczami mamy klasyczny, kwadratowy rynek z stojącym pośrodku ratuszem oraz odchodzącą od niego siatką gęstych uliczek. Suchedniów w województwie świętokrzyskim całkowicie wyłamuje się z tego schematu. Tutejsze centrum nie posiada tradycyjnego placu rynkowego, a rozplanowanie przestrzenne zaskakuje uporządkowaną strukturą, przypominającą nowożytne osiedla przemysłowe.

Tabliczka z nazwą Plac im. ks. Infułata Józefa Wójcika na tle kościoła w Suchedniowie. O mieście pisze Eska Starachowice.
Autor: Jacek Stępień/ Archiwum prywatne

Centrum inne niż wszystkie. Gdzie podział się rynek?

W większości polskich miast o kilkuwiekowej tradycji układ urbanistyczny krąży wokół centralnego placu targowego. W Suchedniowie nadaremnie jednak szukać klasycznej rynkowej płyty obudowanej kamienicami. Układ urbanistyczny Suchedniowa opiera się na prostoliniowych ciągach komunikacyjnych, a ulice na sporym obszarze przecinają się pod kątem prostym.

Dla turysty przyzwyczajonego do starówek z płytą rynkową taki widok bywa niemałym zaskoczeniem. Wynika to z faktu, że miejscowość nie rozwijała się jako średniowieczne miasto handlowe, lecz jako osada produkcyjna i górnicza. Brak rynku nie jest więc dziełem przypadku ani skutkiem późniejszych zniszczeń, lecz przemyślaną decyzją planistyczną sprzed wieków.

Kuźnice i woda. Jak rodził się przemysłowy układ wsi

Pierwsze pisemne wzmianki o miejscowości pochodzą z 1510 roku. Wskazywały one na istnienie w tym rejonie trzech kuźnic: Alberta Berezy (dzisiejszy Berezów), Andrissa (rejon ul. Koszykowej, dawny Jędrów) oraz Stanisława Suchini. Od nazwiska tego ostatniego osada przyjęła nazwę Suchiniów, która z czasem przekształciła się w Suchedniów.

W kolejnych stuleciach wzdłuż rzeki Kamionki powstawały następne zakłady i rudnice. W XVII wieku na tym terenie działało już siedem kuźnic. Rozwój osadnictwa nie skupiał się wokół jednego placu, lecz układał wzdłuż cieków wodnych niezbędnych do napędzania kół fryszerki oraz wzdłuż ważnego traktu krakowskiego, wytyczonego po przeniesieniu stolicy do Warszawy w 1596 roku. W XVIII wieku biskup Andrzej Załuski ufundował tu wielkie piece, fryszerki i blacharnie, budując także w 1758 roku murowaną kaplicę.

Wizja Stanisława Staszica i zachodnie wzorce

Przełom w rozplanowaniu przestrzennym miejscowości nastąpił na początku XIX wieku. To wtedy w Suchedniowie zaczął działać Stanisław Staszic – wybitny działacz oświeceniowy, organizator polskiego przemysłu i geolog. Staszic utworzył w miejscowości Zarząd Zakładów Górniczych Królestwa Polskiego i wyznaczył nową rolę dla rozwijającego się ośrodka.

Co kluczowe, Stanisław Staszic zaprojektował nowy układ przestrzenny Suchedniowa. Wzorował się bezpośrednio na XIX-wiecznych nowoczesnych założeniach przemysłowych Europy Zachodniej. Odrzucił tradycyjny schemat z centralnym rynkiem, narzucając miejscowości geometryczny ruszt ulic przecinających się pod kątem 90 stopni. Taka struktura miała ułatwić komunikację, podział działek pracowniczych oraz sprawne zarządzanie zakładami.

Od osady górniczej do centrum Staropolskiego Okręgu Przemysłowego

Dzięki decyzjom władz gospodarczych Suchedniów stał się stolicą administracyjną Wschodniego Okręgu Górniczego. To tu mieściły się instytucje zarządzające kopalniami i hutami regionu, a do miejscowości przybywali inżynierowie, specjaliści i kadra techniczna. Miejscowość stała się sercem, jakie posiadał Staropolski Okręg Przemysłowy.

Przemysłowy charakter wpłynął nie tylko na przebieg dróg, ale też na całą architekturę. Wzdłuż wytyczonych ulic powstawały osiedla dla urzędników górniczych i robotników, budynki reprezentacyjne zarządu oraz zakłady produkcyjne. Miejscowość łączyła w sobie cechy osady fabrycznej z zielenią otaczających ją kompleksów leśnych Puszczy Świętokrzyskiej.

Historia Suchedniowa zapisana w zabytkach i pistoletach

Mimo że prawa miejskie Suchedniów otrzymał oficjalnie dopiero w 1962 roku, historia Suchedniowa kryje w sobie wydarzenia o znaczeniu ogólnokrajowym:

  • Powstanie Styczniowe i pożar: Mieszkańcy osady utworzyli w 1863 roku kilkusetosobowy oddział pod dowództwem braci Dawidowiczów. W odwrocie za wsparcie powstańców i produkcję broni Suchedniów został w lutym 1863 roku częściowo spalony przez wojska carskie.
  • Tajna fabryka broni: Podczas II wojny światowej w suchedniowskich warsztatach Tańskich w ścisłej tajemnicy przed okupantem produkowano słynne pistolety maszynowe „Sten” dla Armii Krajowej.
  • Żeliwna nekropolia: Na zabytkowym cmentarzu „na Borku” z 1830 roku zachowało się około 60 unikatowych nagrobków wykonanych z żeliwa i kamienia, upamiętniających dawnych górników, urzędników i dawnych dawnych hutników.
  • Urokliwy „Kałamarzyk”: Jednym z najciekawszych obiektów architektonicznych jest XIX-wieczny drewniany dworek kryty gontem, nazywany zwyczajowo „Kałamarzykiem”.

Wyjątkowe dziedzictwo na mapie Polski

Suchedniów jest dowodem na to, jak XIX-wieczna myśl techniczna i urbanistyczna potrafiła całkowicie przekształcić dawne osady miejskie. Połączenie tradycji kuźniczych z przemyślanym planem Stanisława Staszica stworzyło unikalny krajobraz kulturowy.

Brak klasycznego rynku nie jest tu brakiem historii – jest jej najczytelniejszym świadectwem. Odwiedzając to miasto w województwie świętokrzyskim, warto zboczyć z głównej trasy i przyjrzeć się układowi ulic, w których wciąż żywy pozostaje duch dawnego Staropolskiego Okręgu Przemysłowego.

QUIZ. Rozpoznasz świętokrzyskie atrakcje turystyczne ze zdjęcia? 8/10 dla najlepszych
Pytanie 1 z 10
W jakiej miejscowości zanjduje się ten zamek?
chęciny

Materiały źródłowe: Świętokrzyskie Travel, Historia Gminy - Suchedniów, Prognoza Oddziaływania na Środowisko Strategii Rozwoju Miasta i Gminy Suchedniów, Wirtualny Sztetl, Kronika Suchedniowa

 

ROLKI