Królewskie ślady i carskie wizyty w Kunowie
Historia miejscowości sięga głębokiego średniowiecza. Już pod koniec XI stulecia teren ten znalazł się w posiadaniu biskupów krakowskich, stając się centrum zarządzania rozległymi dobrami. Wyniosły dwór biskupów kunowskich przez wieki tętnił życiem i gościł osoby z pierwszych stron historycznych kronik.
Jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach osady był przejazd monarchów po przełomowych zmaganiach wojennych. W styczniu 1411 roku w kunowskim dworze zatrzymał się sam król Władysław II Jagiełło. Monarcha wracał wówczas ze zwycięskiej wyprawy spod Grunwaldu i podążał w stronę pobliskiego Opatowa, gdzie oczekiwała na niego małżonka, królowa Anna Cylejska. Wydarzenie to zostało skrupulatnie udokumentowane m.in. w dawnych księgach uposażeń oraz kronikach.
Warto przy tym wyraźnie oddzielić wizytę pogromcy Krzyżaków od wcześniejszych, znacznie mniej spokojnych epizodów z udziałem koronowanych głów. Na początku XIV wieku z Kunowem związał swoje losy król Władysław Łokietek, który w tutejszej rezydencji nakazał uwięzić wykazującego proczeskie sympatie biskupa krakowskiego Jana Muskatę.
Z biegiem lat w tutejszych progach bywali kolejni władcy, w tym król Zygmunt II August czy nawet car Rosji Piotr I. Kolejna wielka karta historyczna zapisała się w czerwcu 1787 roku. Do miasta przybył wówczas ostatni król Polski, Stanisław August Poniatowski. Monarcha z dużym zainteresowaniem osobiście wizytował kunowskie kamieniołomy, poszukując materiału do dekoracji wznoszonych w stolicy Łazienek Królewskich.
Dzwonnica, która ma niezwykłą historię. Dzieło mistrza pędzla
Najważniejszym i najbardziej intrygującym punktem na mapie zabytków Kunowa jest bez wątpienia dzwonnica przy kościele św. Władysława. Obiekt ten zdecydowanie wyróżnia się na tle tradycyjnej wiejskiej i małomiasteczkowej architektury sakralnej.
Zabytkowa dzwonnica w Kunowie powstała w 1896 roku z inicjatywy ówczesnego gorliwego proboszcza, księdza Władysława Fudalewskiego. Projekt budowli powierzono postaci wyjątkowej – Wojciechowi Gersonowi. Gerson był wybitnym malarzem historycznym, pejzażystą, cenionym profesorem warszawskiej Klasy Rysunkowej oraz wychowawcą takich sław polskiego malarstwa jak Józef Chełmoński czy Leon Wyczółkowski. Pozostawienie przez artystę tej rangi autorskiego śladu architektonicznego w niewielkim miasteczku jest ewenementem na skalę krajową.
Budowlę wzniesiono z miejscowego piaskowca kunowskiego. Posiada ona zwarty, murowany korpus zwieńczony spadzistym, czworokątnym dachem pokrytym blachą, z żelazną chorągiewką i krzyżem wskazującym rok budowy – „1896”. Wewnątrz dzwonnicy zawieszono trzy dzwony, z których najstarszy zabytkowy egzemplarz datowany jest aż na 1534 rok. Parter budynku zaadoptowano na kaplicę przedpogrzebową.
Dzwonnica kryje w sobie również tajemniczą i poruszającą historię. W katakumbach usytuowanych pod dzwonnicą znajdują się miejsca pochówku kunowskich duszpasterzy. Spoczywa tam m.in. sam inicjator jej budowy, ks. Władysław Fudalewski, który zginął tragiczną śmiercią z rąk bandytów w Bałtowie w 1918 roku, a także ks. Andrzej Łukaszewicz, zmarły niespełna rok później podczas epidemii tyfusu plamistego.
Obecnie ten cenny obiekt odzyskuje swój dawny blask. Dzięki wspólnemu zaangażowaniu władz samorządowych, Stowarzyszenia na rzecz renowacji kościoła oraz parafian i wsparciu z funduszy rządowych przeprowadza się kompleksową odnowę dachu dzwonnicy, co pozwoli zachować to dzieło dla przyszłych pokoleń.
Kościół świętego Władysława. Perła późnego renesansu
Tuż obok dzwonnicy wznosi się świątynia stanowiąca duchowe serce miejscowości. Erygowana już w 1281 roku parafia nosi rzadkie wezwanie św. Władysława I Świętego – króla Węgier żyjącego w XI wieku, który urodził się w Krakowie jako syn księcia Beli I i polskiej królewny.
Pierwotny, drewniany kościół przetrwał do 1625 roku, kiedy to podjęto decyzję o budowie nowej, trwałej świątyni. Obecny kościół św. Władysława w Kunowie wzniesiono w stylu późnego renesansu w latach 1625–1637. Jego wykończenie trwało do 1642 roku, a wyłącznym fundatorem tej imponującej budowli był kanonik kolegiaty krakowskiej i miejscowy proboszcz, ksiądz Szymon Koch. Kapłan przeznaczył na ten cel całe swoje oszczędności, a po śmierci spoczął w kościelnych kryptach pod wielkim ołtarzem. Uroczystej konsekracji świątyni dokonał 8 października 1656 roku biskup pomocniczy krakowski Zygmunt Czyżowski.
Kościół jest budowlą murowaną z piaskowca, trójnawową, z podwyższoną nawą główną i długim, półkoliście zamkniętym prezbiterium. W bogatym wnętrzu szczególną uwagę zwraca ołtarz główny z XVII wieku z obrazem Chrystusa na Krzyżu oraz XVII-wieczna drewniana ambona w stylu barokowym, ozdobiona rzeźbioną gołębicą i symbolami ewangelistów. Znaczną część wyposażenia tworzą XIX-wieczne ołtarze boczne wykończone misternie rzeźbionym kamieniem. Cały teren przykościelny otacza kamienny mur ze stacjami Drogi Krzyżowej ufundowanymi w 1896 roku.
Kunów. Miasto słynące z kamieniarstwa
Wyjątkowy charakter architektury Kunowa nie jest dziełem przypadku. Miejscowość od XVI wieku słynęła w całej Polsce jako wiodący ośrodek kamieniarski, a w 1637 roku zorganizowano tu oficjalny cech rzemieślniczy. Wszystko za sprawą obfitych złóż unikatowego piaskowca kunowskiego – skały o znakomitych właściwościach obróbczych i estetycznych.
Prawdziwy rozkwit kunowskiego skalnictwa przypadł na drugą połowę XVIII stulecia. Kunowscy rzeźbiarze i kamieniarze słynęli z niezwykłego kunsztu. Wykonywane przez nich figury przydrożne, epitafia, detale architektoniczne oraz elementy ołtarzowe trafiały do najdalszych zakątków kraju i za granicę. W czasach stanisławowskich zamówienia z Kunowa zasilały budowy miejskie i pałacowe w Warszawie. Kamienne bloki i rzeźby ładowano na ciężkie wozy ciągnięte przez woły, transportowano nad brzeg Wisły, a stamtąd spławiano galarami wprost do stolicy. W miejscowości pracowali wówczas nie tylko Polacy, ale również sprowadzeni rzemieślnicy z Włoch i Niemiec.
Inne ciekawostki historyczne i tajemnice okolicy
Odkrywając historię Kunowa, warto zwrócić uwagę na szereg innych, niezwykłych zabytków rozsianych po terenie gminy:
- Najstarsza wolnostojąca kaplica w Polsce: W pobliskiej Kolonii Inwalidzkiej (na terenie dawnej osady Kaplica) znajduje się gotycka kaplica św. Katarzyny z 1430 roku. Ufundował ją biskup Zbigniew Oleśnicki jako murowany słup graniczny (granicznik) oddzielający biskupie klucze dóbr: kunowski i iłżecki.
- Ślady Powstania Styczniowego: Miejscowość była świadkiem zaciętych walk w 1863 roku. Na rynku (placu Wolności) stoi kamienny krucyfiks wzniesiony w 1861 roku podczas manifestacji patriotycznych. Z kolei na kunowskim cmentarzu parafialnym z 1810 roku znajduje się mogiła powstańców poległych w bitwie pod Janikiem-Sadłowizną.
- Niezwykłe grobowce nekropolii: Na cmentarzu odnajdziemy kunsztowne nagrobki, m.in. pomnik Franciszka Fornalskiego – wachmistrza pułku ułanów Księstwa Warszawskiego i kawalera Orderu Legii Honorowej oraz Virtuti Militari (zm. 1862).
- Zabytki techniki i literackie tropy: W Dołach Biskupich zachowały się zabudowania dawnej fabryki tektury „Witulin” z 1911 roku, której nazwa pochodzi od imienia pisarza Witolda Gombrowicza (jego rodzice byli współwłaścicielami zakładu). Z kolei w Nietulisku Dużym podziwiać można monumentalne ruiny XIX-wiecznej walcowni z unikatowym układem hydroenergetycznym.
Dziedzictwo, które warto odkryć
Kunów to doskonały dowód na to, że niewielkie miejscowości kryją w sobie opowieści z powodzeniem dorównujące historii wielkich metropolii. Kamienne uliczki, zabytkowy kościół i dzwonnica z ręki Wojciecha Gersona stanowią żywe świadectwo minionych epok. Planując podróż po województwie świętokrzyskim, warto zboczyć z utartych szlaków turystycznych i osobiście poczuć ducha dawnej Rzeczypospolitej zastygłego w kunowskim piaskowcu.
źródła: Gmina Kunów, Ostrowiec Travel, naOSTRO.info.