Od staropolskiego imienia do szlacheckich kronik
Skąd właściwie wzięła się nazwa miejscowości? Badacze i dawne kroniki wskazują, że jej korzenie sięgają średniowiecza i wywodzą się od staropolskiego imienia męskiego z rdzeniem Chocim- lub Chocimir, oznaczającym człowieka pragnącego pokoju bądź sławy. W archiwach i XIX-wiecznych monografiach historycznych odnaleźć można również alternatywny wariant zapisu – „Kocimów”.
Najstarsza historia Chocimowa wiąże się bezpośrednio ze szlacheckim rodem herbu Oksza (Topór), którego przedstawiciele pisali się „z Chocimowa”, przyjmując z czasem nazwisko Chocimowskich. W XV stuleciu wieś została podzielona. Część gruntów należała do szlachty, a inne działy skupowali biskupi krakowscy. Około 1415 roku biskup Wojciech Jastrzębiec zamienił działy szlacheckie na sołectwo w Janiku, z kolei kardynał Zbigniew Oleśnicki dokupił kolejne tereny, scalając ponad trzy łany kmiece. Po śmierci kardynała jego krewny Andrzej nieprawnie zajął te pola, ignorując testamentowe zapisy. W 1470 roku wieś oddawała dziesięcinę snopową i konopną o wartości do 6 grzywien na rzecz kościoła w Kunowie.
Z rodu Chocimowskich wywodziło się wielu dostojników. W kronikach z lat 1441–1443 odnajdujemy Marka z Chocimowa, zasiadającego w sądzie ziemskim sandomierskim w Opatowie. W 1511 roku król Zygmunt I Stary nadał Andrzejowi z Chocimowa, podstolnemu sieradzkiemu, przywilej na prowadzenie kopalni rudy żelaza w Żelaznych Nogach z prawem pozyskiwania drewna w lasach królewskich na potrzeby dymarek. Z tej samej rodziny pochodziła Marianna Chocimowska, ksieni benedyktynek w Sandomierzu (zm. 1640 r.).
W kolejnych wiekach majątek przechodził w ręce Krzysztofa Mieckiego (1578 r.), Mikołaja Oleśnickiego (1603–1629 r.) oraz Dembińskich. Przełomowy był rok 1699, kiedy wieś przejął ród Popielów jako wiano Katarzyny z Dembińskich, poślubionej przez Stanisława Popiela, miecznika żydaczowskiego.
Królewska wizyta w cieniu nagłej tragedii
Popielowie gospodarowali w majątku przez ponad dwa stulecia. Najjaśniejszą kartę w XVIII-wiecznych dziejach zapisał Paweł Popiel – kasztelan sandomierski, rotmistrz Kawalerii Narodowej, poseł na Sejm i kawaler Orderu Orła Białego, cieszący się opinią człowieka nieposzlakowanej uczciwości.
Z jego dworem wiąże się poruszające wydarzenie. 9 czerwca 1787 roku do wsi przybył król Stanisław August Poniatowski, powracający z podróży na Ukrainę. Monarcha zmierzał z Kunowa, chcąc złożyć wizytę kasztelanowi. Gdy orszak dotarł przed dwór w Chocimowie, zastał smutny obrzęd eksportacji zwłok kasztelanowej Konstancji z Komorowskich. Zmarła ona dzień wcześniej w wyniku tragicznego wypadku – podczas gwałtownej burzy w kościele w Waśniowie z poświęceniem ratowała rażonych piorunem i zemdlonych ludzi, obkładając ich oparzenia murawą, co przypłaciła własnym życiem. Poeta Franciszek Trembecki ułożył nawet wiersz powitalny, lecz ze względu na żałobę nie został on wygłoszony. Głęboko poruszony król złożył kondolencje i udał się w dalszą drogę.
Popielowie władali majątkiem do początku XX wieku. 11 czerwca 1902 roku Antoni Popiel sprzedał dobra Mieczysławowi Cichowskiemu, który w 1906 roku przekazał je córce Marii Weronice i jej mężowi, Gustawowi Ośniałowskiemu.
Magia zabytkowego parku i alei grabowej
Jednym z najcenniejszych skarbów miejscowości jest zabytkowy park dworski z pierwszej połowy XIX wieku. Skomponowany na planie medalionu, zajmuje powierzchnię 2,32 hektara i od 1957 roku jest wpisany do rejestru zabytków.
Sercem założenia jest słynna aleja dworska – w tradycji regionalnej określana jako aleja grabowa w Chocimowie – tworzona przez rzędy potężnych drzew prowadzących pod sam podjazd. W strukturze parku zachowało się ponad sto zabytkowych drzew, w tym sędziwe lipy oraz dwupniowy wiąz syberyjski. Obok budynku stoi zabytkowa figura Matki Bożej z 1890 roku. Spacery zacienioną aleją oraz szum koron drzew od pokoleń tworzyły niepowtarzalny klimat lirycznej zadumy, przyciągając miłośników przyrody i poezji.
Resztówki, pożary dziejowe i renesans chocimowskiego dworu
Zabytkowy dwór w Chocimowie został wzniesiony w 1868 roku za czasów rodu Popielów. To klasycystyczna, murowana budowla piętrowa o powierzchni około 600 metrów kwadratowych.
Po II wojnie światowej i parcelacji z 1946 roku dwór przejęły władze samorządowe z przeznaczeniem na szkołę, która funkcjonowała w nim do 2000 roku (mała placówka do 2008 r.). Cenne meble i obrazy trafiały częściowo do muzeów w Kielcach i Ostrowcu Świętokrzyskim. Gdy opustoszałemu budynkowi groziła sprzedaż w prywatne ręce, do walki o zabytek stanęła lokalna społeczność ze Stowarzyszeniem Rozwoju Wsi Chocimów pod przewodnictwem Barbary Domagały oraz burmistrzem gminy Kunów Lechem Łodejem.
Pozyskanie środków z Narodowego Instytutu Wolności, Polskiego Ładu oraz wygrana w konkursie „Nasz Zabytek” Fundacji Most The Most pozwoliły na gruntowną termomodernizację. 12 grudnia 2024 roku dworek oficjalnie oddano do użytku. Dziś działa w nim reaktywowany Uniwersytet Ludowy, lokalna Izba Pamięci oraz świetlica środowiskowa na piętrze.
Kobieta na 1200 hektarach. Niezwykła Maria Ośniałowska
Niezwykłą postacią w dziejach majątku była Maria Ośniałowska z Cichowskich. Po tragicznej śmierci męża Gustawa, który wyskoczył z okna szpitala psychiatrycznego, samodzielnie objęła zarząd nad majątkiem liczącym 1200 hektarów ziemi, trzy folwarki i gorzelnię.
Maria Ośniałowska zapisała się w pamięci jako kobieta wybitnie niekonwencjonalna. Posiadała kapitalną pamięć, znała historię i matematykę. Joanna Siedlecka określiła ją jako męską zarówno w zachowaniu, jak i w uczuciach. Ubierała się na czarno, nosiła krótkie włosy, paliła papierosy i świetnie jeździła konno po męsku, przewodząc dyskusjom w gronie panów. Zarazem odnosiła się z szacunkiem do pracowników. W lutym 1940 roku Niemcy wygnali rodzinę z majątku. Maria schroniła się w Warszawie i Pytowicach, i do Chocimowa już nie powróciła.
Poeta, którego serce zostało pod szumiącymi lipami
W chocimowskim dworku 18 września 1920 roku urodził się Marian Ośniałowski – najmłodszy syn Marii i Gustawa, nazywany Rysiem. W rodzinnym majątku spędził dzieciństwo, zafascynowany dworskim parkiem i czytaniem książek.
Jego losy były tragiczne. Po maturze w Krakowie w 1939 roku został aresztowany przez Gestapo i więziony na Szucha oraz Pawiaku. Po zwolnieniu powrócił do wsi, skąd wkrótce rodzina została wygnana przez okupantów. Po wojnie poświęcił się poezji. Publikował w pismach, współpracował z „Współczesnością” i tłumaczył z francuskiego. W 1957 roku zdobył Warszawską Nagrodę Literacką Młodych ZLP, wydając tomiki „Kontrasty” i „Suita cygańska”. W 1961 roku wyjechał do Francji na stypendium i pozostał na emigracji. Zmarł śmiercią samobójczą w Paryżu w 1966 roku i został pochowany w zbiorowej mogile.
Pamięć o poecie trwa – w 2007 roku we dworku odsłonięto tablicę pamiątkową, a w hołdzie uczestniczył jego siostrzeniec, znany lektor Ksawery Jasieński.
Zjawy w szalu i urzędowy dekret. Ciekawostki z Chocimowa
Miejscowość skrywa również intrygujące, mniej znane wątki:
- Nawiedzony dwór i zjawy: Mieszkańcy opowiadają o chłodzie wokół kapliczki św. Jana i zjawie kobiety w jedwabnym szalu. We dworku nocami słyszano skrzypienie podłóg łączone ze śmiercią Gustawa Ośniałowskiego, a w letnie noce w parku pojawiać się ma duch poety Mariana Ośniałowskiego.
- Dekret z 1846 roku: Gubernator radomski Białoskórski oficjalnie uwolnił kmieci z Chocimowa od uciążliwych prac niestandardowych – międlenia konopi, obierania kapusty, strzyżenia owiec i wycierania kominów.
- Szlak literacki: Przez wieś przebiega zielony szlak rowerowy im. Witolda Gombrowicza.
Dlaczego warto odwiedzić Chocimów?
Chocimów to wyjątkowe miejsce na mapie świętokrzyskiego, gdzie bogata historia Chocimowa przetrwała w odrestaurowanych wnętrzach dworku i zabytkowym parku. Połączenie malowniczego krajobrazu, pamięci o postaciach takich jak Maria Ośniałowska czy Marian Ośniałowski oraz prężnej działalności Uniwersytetu Ludowego sprawia, że warto poznać ten urokliwy zakątek gminy Kunów.
źródła: Ostrowiec Travel, CHOCIMOW-Stowarzyszenie – Historia wsi Chocimów, Polskie Zabytki, Gesta Blog (Monika M. Bryła-Mazurkiewicz)
