Tajemnica świętokrzyskiego wzgórza. Ptkanów i legenda o templariuszach

Templariusze – potęga i legenda na ziemiach polskich

Zanim przyjrzymy się samemu Ptkanowowi, warto przypomnieć, kim byli rycerze, których cień kładzie się na historii tego miejsca. Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona, znany powszechnie jako templariusze, powstał w 1118 lub 1119 roku w Jerozolimie, a jego głównym celem była ochrona pielgrzymów w Ziemi Świętej. Dzięki poparciu św. Bernarda z Clairvaux zakon szybko stał się jedną z najpotężniejszych instytucji militarnych i finansowych średniowiecznej Europy.

Na dzisiejsze tereny Polski templariusze zostali sprowadzeni w latach 20. XIII wieku. Ich pierwszymi protektorami byli książęta piastowscy: Władysław Odonic w Wielkopolsce oraz Henryk Brodaty na Śląsku. Zakonnicy utworzyli komandorie w takich miejscach jak Oleśnica Mała, Chwarszczany czy Leśnica, zarządzając łącznie dziesiątkami miejscowości i tysiącami łanów ziemi. Ich obecność w Europie Środkowo-Wschodniej była związana z kolonizacją oraz misjami chrystianizacyjnymi. To właśnie w tym kontekście historycznym narodziła się hipoteza o ich obecności w okolicach Opatowa.

Ptkanów. Średniowieczne korzyści i duchowa tradycja

Historia Ptkanowa sięga głębokiego średniowiecza. Pierwsza pewna wzmianka o miejscowości (pod nazwą Bechanow) pochodzi z 1191 roku. Już wtedy region ten miał duże znaczenie administracyjne i religijne. Parafia w Ptkanowie została poświadczona źródłowo w 1326 roku, choć wezwanie kościoła – św. Idziego – sugeruje znacznie starszą metrykę, typową dla fundacji z XI i XII wieku.

Wokół fundacji pierwszej świątyni narosło wiele teorii. Słynny kronikarz Jan Długosz przypisywał ją księciu Władysławowi Hermanowi, który miał w ten sposób dziękować za narodziny syna, Bolesława Krzywoustego. Inne podania wskazują na ród Łabędziów i postać Dunina z Prawkowic lub Piotra Włostowica. To właśnie te zamierzchłe początki, sięgające czasów wypraw krzyżowych, stały się gruntem dla opowieści o rycerzach w białych płaszczach z czerwonym krzyżem.

Hipotezy. Czy templariusze drążyli lochy pod kościołem?

Głównym argumentem przemawiającym za obecnością templariuszy w Ptkanowie jest obronny charakter zespołu kościelnego. Świątynia otoczona jest murem o narysie nieregularnego ośmioboku z basztami i bastionami zaopatrzonymi w otwory strzelnicze. Według lokalnych podań, to właśnie templariusze mieli wznieść te fortyfikacje oraz wybudować system tajnych, podziemnych przejść.

Inna hipoteza wiąże Ptkanów z postacią księcia Henryka Sandomierskiego, który po powrocie z krucjaty w połowie XII wieku miał sprowadzić do regionu niewielki oddział templariuszy. Przekazy te sugerują, że zakonnicy mogli otrzymać Ptkanów jako uposażenie przed przekazaniem dóbr opatowskich biskupstwu lubuskiemu w XIII wieku.

Świątynia otoczona jest pochodzącym z XVI w. obronnym murem z basztami i strzelnicami. Z tego samego okresu pochodzi kościelna dzwonnica. Gotycki kościół pw. Świętego Idziego Opata z przełomu XIV i XV w. wzniesiony w miejsce dawnego kościoła z XII wieku. I według niektórych przekazów ta pierwotna świątynia była siedzibą Templariuszy. Sprowadzić ich miał na te ziemie Henryk Sandomierski uczestnik dwóch wypraw krzyżowych. Pod świątynią znajduje się też tajemniczy tunel, którego część została odkryta przez stowarzyszenie poszukiwaczy - opowiada Aneta Marciniak, przewodnik świętokrzyski.

Analiza krytyczna. Między historią a mitem

Z punktu widzenia współczesnej nauki, związek Ptkanowa z templariuszami należy traktować w kategorii historiograficznego mitu. Najstarsze zapisy o ich obecności w pobliskim Opatowie pojawiły się dopiero w XV wieku u Jana Długosza, który oparł się na niejednoznacznej lokalnej tradycji.

Tak naprawdę nie do końca wiadomo, jak to z tymi Templariuszami było - mówi Aneta Marciniak. Od pokoleń mieszkańcy ówczesnego Ptkanowa mówią o tunelu, który prowadził spod kościoła Św. Idziego do Klasztoru w miejscowości Lipowa. Miał to być podziemny tunel łączący te dwie budowle - mówi przewodnik. Tunel oczywiście istnieje, odkryli go członkowie Stowarzyszenia Sakwa. Nutkę tajemnicy kryją tez ściany zewnętrzne świątyni na których znajduje się dużo symboli zwierzęcych, trupich czaszek, piszczeli. Jest też tablica z napisem, ale co tam jest napisane i w jakim języku tego do dziś nie odkryto - dodaje Aneta Marciniak.

Wnioski historyków, takich jak Maria Starnawska czy Antoni Małecki, są jasne: legenda o templariuszach w Opatowie i Ptkanowie to wynik późnośredniowiecznego pomieszania faktów dotyczących różnych zakonów i miejscowości (m.in. Łukowa, gdzie templariusze faktycznie działali).

Dziedzictwo, które inspiruje

Choć rzetelna analiza historyczna nie pozwala potwierdzić obecności templariuszy w Ptkanowie, sama legenda stała się integralną częścią tożsamości tego miejsca. Ptkanowski zespół kościelny, określany przez artystów jako „skarb w ukryciu”, pozostaje jednym z najcenniejszych zabytków regionu, łączącym surowy gotyk z unikatowymi renesansowymi obwarowaniami.

Dla turystyki regionu sandomierskiego i opatowskiego opowieści o templariuszach mają kolosalne znaczenie. Przyciągają miłośników tajemnic, inspirują do tworzenia nowych produktów turystycznych, jak chociażby Europejskie Centrum Templariuszy w Opatowie, i budują zainteresowanie historią lokalną. Nawet jeśli podziemia Ptkanowa nie kryją skarbów rycerzy Świątyni, ich eksploracja i ochrona pozwalają nam lepiej zrozumieć bogatą, wielowarstwową przeszłość ziemi świętokrzyskiej. Ptkanów pozostaje miejscem, gdzie historia spotyka się z wyobraźnią, a każda wizyta na tym wietrznym wzgórzu pozwala choć na chwilę dotknąć ducha dawnych wieków.

Ptkanów i okolice. Inne atrakcje 

Sam Ptkanów (obecnie część wsi Podole) skrywa unikatowy w skali regionu zespół kościoła św. Idziego, określany mianem „skarbu w ukryciu”:

• Kościół obronny św. Idziego: Gotycka świątynia (XIV/XV w.) wzniesiona na lessowym cyplu, otoczona potężnym murem obronnym o narysie nieregularnego ośmioboku z basztami i bastionami z końca XVI wieku
• Dzwonnica: Największa z baszt, dawniej wieża bramna, w której ścianach wmurowano fragmenty dekoracji ze smokami i fryzami zwierzęco-wstęgowymi
• Plebania z 1789 r.: Murowany budynek w stylu polskiego dworu
• Cmentarz i mała architektura: Stary cmentarz przykościelny oraz figura Chrystusa Frasobliwego (1903 r.) przy polnej drodze na południe od kościoła
• Relikty dworu w Podolu: Ocalała dobudówka dawnego dworu oraz zespół parkowy z XIX wieku.

Opatów (ok. 5 km)

W pobliskim Opatowie znajduje się szereg zabytków o najwyższym znaczeniu:

• Kolegiata św. Marcina: Romańska świątynia z XII wieku, uznana za Pomnik Historii
• Podziemna Trasa Turystyczna: System dawnych piwnic i składów kupieckich drążonych w skale lessowej
• Brama Warszawska i mury miejskie: Jedyna zachowana brama miejska z XVI wieku wraz z fragmentami obwarowań
• Klasztor Bernardynów: Zespół kościelno-klasztorny otoczony oszkarpowanym murem ze strzelnicami
• Dom Muzealny: Mieszczący Muzeum Geodezji i Kartografii oraz Muzeum Ziemi Opatowskiej.

źródła: Maria Starnawska, „Templariusze w Opatowie? Dzieje historiograficznego mitu”, Materiały Stowarzyszenia Eksploracyjnego „Sakwa”, Portal Miasta i Gminy Opatów, swietokrzyskie.travel, Roman Mirowski, „Ptkanów. Kościół św. Idziego”.