W Świętokrzyskiem powstaje nowa atrakcja turystyczna. Ruiny starej walcowni odzyskają blask

Co już wykonano i jak sfinansowano I etap prac?

Zrealizowany I etap przedsięwzięcia skupił się na ratowaniu substancji zabytkowej oraz gruntownym uporządkowaniu terenu. Wykonawcy wzmocnili konstrukcję ruin, naprawili uszkodzone mury i uzupełnili ubytki w historycznym wątku ceglanym oraz kamiennym. Usunięto gęstą roślinność oraz samosiejki, które przez lata niszczyły zabytkowe elementy infrastruktury. Koszt tego etapu wyniósł blisko 2,5 miliona złotych. Gmina Kunów pozyskała na ten cel aż 93% dofinansowania z programu Fundusze Europejskie dla Świętokrzyskiego na lata 2021–2027.

Jaka jest historia walcowni w Nietulisku Dużym?

Walcownia żelaza w Nietulisku Dużym stanowiła końcowe ogniwo tzw. ciągłego zakładu fabryk żelaznych nad rzeką Kamienną, którego koncepcję w 1818 roku opracował Stanisław Staszic. Plan przewidywał, że surówka wytwarzana w wielkich piecach w Starachowicach była oczyszczana w pudlingarniach w Michałowie i Brodach, a w Nietulisku poddawano ją walcowaniu na blachy oraz profile. Budowę zakładu rozpoczęto w 1824 roku, a ukończono w 1846 roku według projektu architekta Karola Knake. Walcownię wyposażono w imponujący system hydrotechniczny zasilany wodami rzek Kamiennej (poprzez 7-kilometrowy kanał ze zbiornika w Brodach) oraz Świśliny. Kres funkcjonowania fabryki przyniosła katastrofalna powódź w 1903 roku, która zniszczyła spiętrzenie w Brodach i przerwała groblę na Świślinie. Zakład zamknięto w 1905 roku, a jego urządzenia wywieziono do Rosji lub sprzedano.

Jakie dalsze prace zaplanowano na terenie zabytku?

Rewitalizacja kompleksu w Nietulisku Dużym została podzielona na trzy etapy. Drugi etap obejmie zabezpieczenie i ekspozycję części ruin znajdujących się pod ziemią oraz historycznych kanałów roboczych. Z kolei w trzecim etapie przewidziano wybudowanie alejek spacerowych, montaż oświetlenia oraz wykonanie nowych nasadzeń zieleni, co zapewni turystom pełen komfort zwiedzania. Ponadto samorząd planuje renowację zabytkowego Jazu Ulgi na rzece Świślinie – wyróżniającego się charakterystycznymi kolumnami doryckimi – a także odbudowę trzech zabytkowych domów robotniczych dawnego osiedla przyfabrycznego.

Dlaczego inwestycja jest ważna dla regionu?

Przywrócenie walcowni w Nietulisku Dużym na mapę atrakcji województwa świętokrzyskiego to ważny krok w stronę ochrony lokalnej tożsamości oraz rozwoju turystyki industrialnej. Połączenie walcowni w jeden szlak tematyczny z pobliskimi zabytkami techniki w Brodach i Starachowicach tworzy spójną ofertę historyczno-edukacyjną doliny Kamiennej. Dzięki rewitalizacji unikatowe XIX-wieczne założenie urbanistyczno-przemysłowe staje się nie tylko bezpiecznym miejscem wypoczynku, ale i wizytówką całej gminy Kunów oraz powiatu ostrowieckiego.

Zobacz wizualizację w Nietulisku Dużym

Jakie inne obiekty wchodzą w skład Świętokrzyskiego Szlaku Zabytków Techniki?

Świętokrzyski Szlak Zabytków Techniki to samochodowa trasa turystyczna łącząca ponad 20 najważniejszych obiektów dziedzictwa przemysłowego, architektonicznego i technicznego, rozlokowanych głównie wzdłuż doliny rzeki Kamiennej oraz w centralnej części regionu.

Oprócz ruin walcowni w Nietulisku Dużym, w skład szlaku wchodzą następujące obiekty:

Muzea i dawne zakłady przemysłowe

• Muzeum Przyrody i Techniki „Ekomuzeum” im. Jana Pazdura w Starachowicach – kompletny Zespół Wielkopiecowy z końca XIX wieku z maszyną parową oraz ekspozycją zabytkowych ciężarówek marki STAR.
• Muzeum Archeologiczne i Rezerwat Krzemionki – prahistoryczny zespół kopalń krzemienia pasiastego z okresu neolitu i wczesnej epoki brązu z podziemną trasą turystyczną (obiekt wpisany na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO).
• Zabytkowy Zakład Hutniczy w Maleńcu – dawna fabryka narzędzi z zachowanym układem technologicznym wykorzystującym napęd wodny.
• Muzeum Zagłębia Staropolskiego w Sielpi Wielkiej – dawny zakład przemysłowy (walcownia i pudlingarnia) z największym w Polsce kołem wodnym o średnicy 9 m.
• Muzeum im. Orła Białego w Skarżysku-Kamiennej – zlokalizowane w budynku dawnego dozorcostwa huty „Rejów”, oferujące m.in. bogatą plenerową ekspozycję sprzętu wojskowego.
• Muzeum Starożytnego Hutnictwa Świętokrzyskiego w Nowej Słupi.
• Żywe Muzeum Porcelany w Ćmielowie.
• Ostrowiecki Browar Kultury oraz Izba Pamięci Cukrownictwa w Ostrowcu Świętokrzyskim.
• Muzealna Izba Górnictwa Kruszcowego w Miedziance.

Ruiny i dawne budowle hydrotechniczne

• Ruiny Huty „Józef” w Samsonowie – pozostałości wielkiego pieca z lat 1818–1822 o charakterystycznej klasycystycznej formie.
• Pozostałości zakładu wielkopiecowego w Bobrzy.
• Wielki Piec Hutniczy w Kuźniakach.
• Dawna kuźnica wodna w Starej Kuźnicy.
• Urządzenie hydrotechniczne w Mostkach oraz pozostałości układu wodnego w Brodach.

Kolej, osiedla fabryczne i obiekty towarzyszące

• Starachowicka Kolej Wąskotorowa.
• Pałac Schoenberga w Wąchocku.
• Zespół fabryczny dawnych zakładów białogońskich wraz z osiedlem fabrycznym w Białogonie.
• Młyn „Jędrów” w Suchedniowie.